Πραγματεία περί αθεολογίας Μεταφυσική της μεταφυσικήςMichel Onfray, Εκδόσεις Εξάντας 2006, σελίδες 277
Στη φιλοσοφία υπήρξε κάποτε μια εποχή του θανάτου του Θεού. Η δική μας, προσθέτει ο Μισέλ Ονφρέ, είναι μάλλον η εποχή της επιστροφής του. Γι' αυτό και σήμερα, κατά το συγγραφέα, παρουσιάζεται επείγουσα η ανάγκη για μια αθεΐα τεκμηριωμένη, στοιχειοθετημένη, αταλάντευτη και μαχητική. Η Πραγματεία περί αθεολογίας όχι μόνο σημείωσε τεράστια επιτυχία, πουλώντας μόνο τον πρώτο χρόνο κυκλοφορίας της στη Γαλλία πάνω από 400.000 αντίτυπα, κάτι που την έφερε μακράν στην πρώτη θέση των δοκιμίων, αλλά προκάλεσε και οξύτατη πολεμική στους κύκλους της διανόησης, και όχι μόνο, και έγινε αφορμή για τη δημοσίευση δεκάδων άρθρων καθώς και δύο βιβλίων που αντιτάσσονται λυσσαλέα στις απόψεις του «καλλιτέχνη φιλοσόφου».
Τον όρο αθεολογία (που είναι βέβαια νεολογισμός) πρωτοχρησιμοποίησε το 1950 ο Ζορζ Μπατάιγ σε επιστολή του προς τον Ρεϊμόν Καινό. Πενήντα τέσσερα χρόνια αργότερα, ένας πολύ νεότερος συγγραφέας, ο Μισέλ Ονφρέ, έγραψε ένα αντιθεολογικό - ή αθεολογικό - «μανιφέστο» που έκανε θραύση στη Γαλλία πουλώντας μέσα σε έναν χρόνο πάνω από 400.000 αντίτυπα. Η έκδοσή του το 2004 προκάλεσε σκάνδαλο στη χώρα. Αμέσως μόλις κυκλοφόρησε, ο συγγραφέας προσεκλήθη σε συζήτηση στην τηλεόραση όπου συμμετείχαν επιφανείς κληρικοί, με επικεφαλής τον νέο καρδινάλιο του Παρισιού μονσινιόρ Vingt-Trois. Ο Ονφρέ, όπως γράφτηκε στον Τύπο, «τους εξολόθρευσε σαν να 'ταν μύγες».
Ο πρόλογος του βιβλίου θυμίζει τον Καμύ-δοκιμιογράφο στις καλύτερες στιγμές του. Στη συνέχεια το ύφος του Ονφρέ γίνεται μαχητικό, πολεμικό και ειρωνικό - βολταιρικό θα λέγαμε. Ο σκοπός του ήταν προφανής: θέλησε να συντρίψει τις αυταπάτες, τα ψεύδη και τα ιδεολογήματα του μονοθεϊσμού, που από τα φονταμενταλιστικά του δόγματα υποφέρει ολόκληρος ο κόσμος. Η πρότασή του είναι ξεκάθαρη: δεν υπάρχει άλλη απάντηση στα δεινά αυτά από την επιστροφή στον Διαφωτισμό, στην αντιθεολογία ή πιο σωστά στον πραγματικό κόσμο που τον προσλαμβάνουμε όχι με την πίστη, αλλά με τις αισθήσεις και τις γνώσεις μας.
Η εποχή μας δεν είναι εποχή του θανάτου του Θεού αλλά της επιστροφής του, υποστηρίζει ο Ονφρέ. Ο Θεός δεν πέθανε, όπως είπε ο Νίτσε, αλλά επιστρέφει πάνοπλος, εκδικητικός, φανατικός, ολοκληρωτικός, σαν τα πολιτικά συστήματα που τον επέβαλαν. Οι μονοθεϊστικές Εκκλησίες παράγουν πολιτικά αποτελέσματα, έχουν υμνήσει δικτάτορες, έχουν ευλογήσει τα όπλα και τους πολέμους.
Ο συγγραφέας είναι αμείλικτος. Ο Απόστολος Παύλος, λ.χ., στο βιβλίο του παρουσιάζεται ως ένας φανατικός και αγράμματος «πράκτορας» της καταστολής, του φόβου και της υποτέλειας, ενώ όλες οι μονοθεϊστικές θρησκείες «σταυρώνουν τη ζωή και εξυμνούν την ανυπαρξία».
Δεν είναι βέβαια άγνωστα τα περισσότερα από τα στοιχεία με τα οποία τροφοδοτεί την επιχειρηματολογία του ο Ονφρέ. Είναι γνωστό, λ.χ., ότι το πρώτο auto da fe το είχαμε στην Ανατολή, όταν στην Έφεσο ο όχλος έκαψε κατ' εντολήν του Αποστόλου Παύλου τα βιβλία των «αιρετικών», δηλαδή των μορφωμένων Εθνικών. Γνωστά είναι ακόμη τα σχετικά με την καταστροφή των αρχαίων ναών και τις διώξεις των φιλοσόφων, με αποκορύφωμα τα εγκλήματα της Ιεράς Εξετάσεως που διαπράχθηκαν εν ονόματι του Χριστού. (Τα θύματα της Ιεράς Εξετάσεως, ας σημειωθεί, ξεπερνούν τις 200.000.)
Ο μονοθεϊσμός δοξολογεί τον θάνατο και τον προκρίνει έναντι των απολαύσεων της ζωής, λέει ο Ονφρέ - και αυτά είναι γνωστά. Γνωστά είναι ακόμη και τα σχετικά με τον αντισημιτισμό κάποιων επιφανών ιερωμένων, καθολικών, προτεσταντών και ορθοδόξων (με αποκορύφωμα τις ανατριχιαστικές προτροπές του Λούθηρου για τις διώξεις των εβραίων, που τις πραγματοποίησαν τρεις αιώνες αργότερα με επιστημονική ακρίβεια οι ναζιστές).
Σε τι συνίσταται λοιπόν η πρωτοτυπία αυτού του βιβλίου; Νομίζω - και αυτό εξηγεί και την επιτυχία του - ότι αυτό οφείλεται πριν απ' όλα στο συγγραφικό ταλέντο του Ονφρέ, όπως και στο πάθος με το οποίο εκφράζει τις απόψεις του. Γιατί και οι υπερρεαλιστές, λ.χ., κορόιδευαν την άμωμο σύλληψη, αλλά ο Ονφρέ ανακαλύπτει πίσω από αυτή, πίσω από την αγνεία, την παρθενία και τα συμπαρομαρτούντα, τις χειρότερες μορφές καταστολής και ένα είδος μεταφυσικού τρόμου που μεταβάλλει τους ελεύθερους ανθρώπους σε ανδράποδα.
Το βιβλίο προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων στη Γαλλία - και οι ενστάσεις που θα μπορούσε να προβάλει κανείς δεν είναι διόλου λίγες. Λ.χ., μπορεί το Βατικανό, όπως και η προτεσταντική Εκκλησία, να υποστήριξε στην αρχή τον Χίτλερ, όταν ωστόσο το ναζιστικό καθεστώς ισχυροποιήθηκε στη Γερμανία, στη θέση του Ευαγγελίου τοποθετήθηκε ο Αγών μου του Χίτλερ, ενώ δεν είναι λίγοι και οι ιερείς που διώχθηκαν. Επί της αρχής, όσες ομοιότητες έχει ο ιουδαϊσμός με τον μωαμεθανισμό και τον χριστιανισμό άλλες τόσες είναι και οι διαφορές τους. Αλλά και μόνο οι ενδοδογματικές διαφορές που οδήγησαν σε πολυετείς πολέμους και εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς αρκούν για να καταλήξει κανείς στο συμπέρασμα ότι τα πράγματα δεν είναι και τόσο απλά. Αλλά το γενικό συμπέρασμα του συγγραφέα, αν αφήσει κανείς τις κάποτε ακραίες απόψεις, από τις οποίες δεν μπορεί να είναι απαλλαγμένο ένα βιβλίο πολεμικής, είναι σημαντικότατο, ιδιαίτερα σε μια εποχή θρησκευτικού φανατισμού, βίας, απειλών και εγκλημάτων που διαπράττονται καθημερινά στο όνομα της όποιας θρησκείας.
Ο κοσμικός ανθρωπισμός επομένως, η μεγάλη κατάκτηση του Διαφωτισμού που θεμελιώθηκε ουσιαστικά τον 19ο αιώνα, είναι η μόνη απάντηση των ενεργών πολιτών στους φονταμενταλιστές. Ο Ονφρέ υποστηρίζει ότι η μάχη αυτή πρέπει να δοθεί με σοβαρότητα, με επιχειρήματα, σε ένα φιλοσοφικό μεν αλλά κατανοητό από όλους επίπεδο. Δεν χρειάζονται λοιδορίες, ψευδοδιάλογοι για λεπτομέρειες, γιατί έτσι παίζουμε το παιχνίδι των φανατικών - για να μην πούμε ότι έχουμε και εμείς μολυνθεί από την ιδεολογία του αντιπάλου. Η επιστροφή των μονοθεϊστικών θρησκειών σηματοδοτείται από τις εκκοσμικευμένες μορφές της θρησκείας στις οποίες έχουν παγιδευτεί πολλοί σύγχρονοι διανοούμενοι. Έτσι, το βιβλίο του Ονφρέ δεν είναι στην ουσία μανιφέστο κατά της αθεΐας αλλά μιας κοσμικής ουτοπίας, όπως θα χαρακτήριζα τον υπότιτλό του (μεταφυσική της μεταφυσικής).
ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΒΙΣΤΩΝΙΤΗΣ
Το ΒΗΜΑ, 19/11/2006
